Fenomen serii Empireum, zapoczątkowany przez powieść Rebecc’i Yarros pod tytułem Czwarte Skrzydło (Fourth Wing), nie jest dziełem przypadku, lecz efektem intuicji literackiej. Zobaczmy jakie mechanizmy, uczyniły z tej książki produkt niemal idealnie skrojony pod wymagania platform takich jak TikTok, przy jednoczesnym osadzeniu go w brutalnej estetyce zapożyczonej ze starożytnej Sparty. W poniższym tekście skupimy się na analizie książki, która zdominowała listy bestsellerów, w tym polski rynek, na którym książka zadebiutowała 27 września 2023 roku nakładem wydawnictwa Filia.
Spartański rygor Basgiacie: Anatomia Agoge w wersji New Adult
Wojskowa Uczelnia w Basgiacie, centralny punkt świata wykreowanego przez Yarros, nie jest jedynie tłem dla romansu, lecz wyrachowaną adaptacją spartańskiego systemu wychowawczego Agoge, który miał na celu przekształcenie obywateli w bezwzględne maszyny wojenne. W świecie Navarry, podobnie jak w starożytnej Sparcie, militaryzm zaczyna się niemal w chwili narodzin, co ilustruje postać generał Lilith Sorrengail, zmuszającej swoją córkę Violet do wejścia w szeregi jeźdźców smoków mimo jej fizycznej kruchości.
Systemowa eliminacja słabości
Historyczne Agoge było podzielone na trzy precyzyjne fazy: Paides (wiek 7–14), Paidiskoi (14–19) oraz Hebontes (20–30). Każdy etap służył hartowaniu ducha i ciała poprzez głód, ból i izolację. Yarros przenosi te mechanizmy do realiów Basgiatu, gdzie studenci są niedożywieni i zmuszani do rywalizacji o ograniczone zasoby, co bezpośrednio nawiązuje do relacji Ksenofonta o spartańskich chłopcach, którzy musieli kraść jedzenie, by przetrwać. Jeśli zostali złapani, karano ich nie za samą kradzież, lecz za brak sprytu i bycie wykrytym – w Basgiacie zasada ta manifestuje się poprzez ciche przyzwolenie na morderstwa między kadetami, o ile nie zostaną one zgłoszone lub udowodnione jako złamanie Kodeksu.
Kolejnym uderzającym podobieństwem jest koncepcja eugeniki. Plutarch podaje, że w Sparcie o losie noworodka decydowała rada starszych (Gerousia); dzieci uznane za słabe lub zdeformowane były porzucane w otchłani góry Tajget, znanej jako Apothetae. W Czwartym Skrzydle eugenika ta zostaje przejęta przez smoki, które deklarują, że nie wiążą się z kruchymi ludźmi, lecz ich spopielają. Violet Sorrengail, zmagająca się z chronicznym bólem i kruchymi stawami, wchodzi w ten system jako anomalia, która musi obejść „spartański” system za pomocą intelektu, skoro zawodzi go ciało.
Krypteia jako mechanizm represji i buntu
Mrocznym sercem spartańskiego systemu była Krypteia – rodzaj tajnej policji złożonej z najzdolniejszych młodych Spartan, których zadaniem było terroryzowanie populacji helotów (niewolników). Yarros przekłada ten mechanizm na dynamikę relacji między dziećmi lojalistów a potomstwem rebeliantów, noszącymi znamiona – znaki buntu ich rodziców. Xaden Riorson i inni naznaczeni kadeci funkcjonują w Basgiacie jako grupa podwyższonego ryzyka, poddawana nieustannej inwigilacji, co bezpośrednio koreluje z historyczną funkcją Kryptei jako narzędzia kontroli społecznej i eliminacji jednostek uznanych za niebezpieczne dla państwa.
Warto zauważyć, że historyczna Krypteia ewoluowała z rytuału przejścia w instrument paranoi państwowej, co znajduje odzwierciedlenie w narastającym konflikcie politycznym Navarry. Yarros sugeruje, że system Basgiatu, podobnie jak Sparta po wojnie peloponeskiej, zaczyna pożerać własne dzieci, a nadmierny rygor prowadzi do nieuchronnego upadku struktur społecznych.
| Cecha Systemu | Sparta (Historyczna) | Basgiat (Empireum) |
| Wiek rozpoczęcia | 7 lat (Paides). | 20 lat (Kadeci). |
| Cel szkolenia | Homoioi (Równi); lojalność wobec państwa. | Jeźdźcy Smoków; elitarna broń królestwa. |
| Mechanizm selekcji | Apothetae (porzucanie słabych). | Próba Parapetu; smocze spopielenie. |
| Dyscyplina | Biczowanie przy ołtarzu Artemidy Orthia. | Brutalne sparingi; morderstwa w imię awansu. |
4. Na ramionach smoków
Yarros w swojej historii nie wymyśliła koła. Wzięła stare, solidne podstawy od Anne McCaffrey i dołożyła do niego silnik współczesnego romansu. Telepatyczna więź i wpływ godów smoków na popęd jeźdźców to motywy obecne w Pern od 1968 roku. Jednak to, co u McCaffrey było tłem dla przetrwania planety, tutaj jest paliwem dla relacji Violet i Xadena. Bo jak pisał Sapkowski: „By złączyć dwoje ludzi, samo przeznaczenie nie wystarczy. Trzeba czegoś więcej niż przeznaczenie” (Miecz przeznaczenia). Tym „czymś więcej” w Fourth Wing są właśnie smocze więzi.
| Cecha | Jeźdźcy Smoków z Pern | Fourth Wing |
| Więź | Przy wykluciu | Smoki wybierają jeźdźców świadomie |
| Telepatia | Pełna łączność umysłów | Pełna łączność umysłów |
| Seksualność | Gody smoków wymuszają seks jeźdźców | Gody smoków budzą pożądanie jeźdźców |
| Zagrożenie | Nici (Thread) z kosmosu | Venin (magiczne wampiry) |
Yarros unowocześniła ten schemat, przesuwając ciężar z Science Fiction na romans. W Pern smoki to potulne olbrzymy; u Yarros to sarkastyczne, gderliwe typy, które komentują życie swoich jeźdźców.
Gaelickie kości: Lingwistyka jako fundament tożsamości smoków
Rebecca Yarros wykonała strategiczny ruch, rezygnując z generycznych, pseudo-łacińskich nazw na rzecz szkockiego gaelickiego (Gàidhlig), który w powieści funkcjonuje jako język Tyrrish. To lingwistyczne zakorzenienie nadaje światu przedstawionemu ciężar gatunkowy i autentyczność, której brakuje wielu współczesnym produkcjom romantasy. Wykorzystanie gaelickiego nie jest jedynie zabiegiem estetycznym, lecz służy budowaniu hierarchii mocy i tajemnicy wokół smoków.
Etymologia i symbolika imion
Większość imion smoków w Czwartym Skrzydle to bezpośrednie określenia ich cech lub ról, co tworzy głęboką więź między nazwą a istotą smoka.
- Tairn (Tàirneanach): Imię to oznacza „Grzmot”. Jest to nie tylko opis potęgi smoka, ale także zapowiedź sygnetu Violet – władania błyskawicami. To klasyczny przykład „zapowiadania” (foreshadowing) poprzez onomastykę.
- Sgaeyl (Sgàil): Pochodzące od słowa „Cień”. Imię to idealnie koresponduje z magią cieni Xadena Riorsona, podkreślając symbiotyczną naturę więzi między jeźdźcem a smokiem.
- Andarna (An dàrna): Tłumaczone jako „Drugi” (często w kontekście „The Second Honor” lub „An dàrna urram”). Sugeruje to ukrytą naturę smoka, który czekał na odpowiedni moment, by się wykluć, oraz jego unikalną pozycję w hierarchii Empireum.
- Basgiath (Bàs + Sgiath): Złożenie słów oznaczających „Śmierć” (bàs) i „Skrzydło” (sgiath). To nazwa, która definiuje całą szkołę jako miejsce, gdzie śmierć jest nieodłącznym elementem procesu stawania się jeźdźcem.
Wykorzystanie gaelickiego jako języka „starego świata” lub „języka oporu” buduje u czytelnika poczucie obcowania z kulturą, która posiada głębokie korzenie, w przeciwieństwie do nowożytnych struktur Navarry. Jest to pragmatyczne wykorzystanie lingwistyki do budowania wiarygodności świata (world-building) bez konieczności tworzenia od zera całego aparatu gramatycznego.
Kontrowersje i „Fast Fashion” w literaturze
Należy jednak zachować krytyczny dystans wobec sposobu, w jaki Yarros posługuje się gaelickim. Lingwiści i czytelnicy posługujący się tym językiem wytykają autorce liczne błędy gramatyczne, niewłaściwe użycie lenicji (np. w słowie Ghrian) oraz brak konsultacji z rodzimymi użytkownikami języka. Zjawisko to wpisuje się w szerszy trend „literackiej szybkiej mody” (fast fashion publishing), gdzie tempo publikacji – dwa tomy serii w odstępie sześciu miesięcy – wymusza drogę na skróty. Dla przeciętnego czytelnika z BookTok błędy te są nieistotne, ponieważ liczy się egzotyczne brzmienie i estetyka, co jest typowe dla szybkiego podejścia do tworzenia treści.
Mechanika sukcesu rynkowego i „Romantasy”
Sukces Cwartego Skrzydła jest wypadkową precyzyjnego timingu i zrozumienia zmian w konsumpcji literatury przez użytkowników. W latach 2023-2024 sprzedaż science fiction i fantasy wzrosła o 41,3%, głównie dzięki podgatunkowi „romantasy”, który łączy epickie światy z intensywnymi wątkami romantycznymi i erotycznymi. Yarros, czerpiąc z własnych doświadczeń jako żona żołnierza, nadała tej hybrydzie rzadko spotykany w tym gatunku realizm w opisie traumy i braterstwa broni.
Estetyka jako waluta
W dobie Instagrama i TikToka, książka przestała być jedynie nośnikiem treści, a stała się obiektem kolekcjonerskim. Wydawnictwa takie jak Entangled Publishing (Red Tower Books) oraz polska Filia zrozumiały to, oferując wydania z barwionymi brzegami (sprayed edges), które stały się viralem samym w sobie.
| Rok | Zmiana sprzedaży SF/Fantasy (UK) | Kluczowy Czynnik |
| 2023 | +41,3% (wartościowo). | Ekspansja BookTok i premiera Fourth Wing. |
| 2024 | +6,2% (ilościowo). | Dominacja romantasy nad literaturą faktu. |
Dane te wskazują na drastyczny odwrót od literatury faktu (spadek o 6,3%) na rzecz fantasy, która jednak musi być dostarczony w atrakcyjnej, wizualnej formie. Yarros złamała ten system, oferując historię, która jest „łatwa w obsłudze” dla osób nieczytających na co dzień fantasy, posługując się współczesnym językiem i dylematami emocjonalnymi znanymi np. z seriali.
Najważniejsze schematy literackie jako klocki LEGO
Yarros nie rewolucjonizuje gatunku; ona go optymalizuje. Wykorzystuje sprawdzone schematy, które czytelnicy kochają, i podkręca ich intensywność poprzez osadzenie w spartańskim systemie Basgiath.
- Enemies-to-lovers: Violet i Xaden są połączeni przez nienawiść swoich rodzin i smoczą więź, co tworzy stałe napięcie erotyczne i polityczne.
- Forced proximity: Wspólne loty, telepatyczna więź wymuszona przez smoki i konieczność spania w jednym skrzydle to mechanizmy, które eliminują możliwość ucieczki bohaterów od siebie nawzajem.
- Motyw wybrańca: Violet jest „wybraną” nie ze względu na boską interwencję, lecz dzięki unikalnej więzi z dwoma smokami, co pozwala jej na przełamanie barier fizycznych narzuconych przez jej ciało.
Jak pisać dla nowej generacji?
Dla pisarzy aspirujących do sukcesu w erze algorytmów BookToka, Czwarte Skrzydło stanowi doskonały materiał analityczny. Yarros pokazuje, że nie trzeba wymyślać koła na nowo; wystarczy umiejętnie połączyć historyczną brutalność z emocjonalną przystępnością.
Rady dla twórców:
- Wykorzystaj historię jako szkielet, nie jako muzeum: Nie musisz trzymać się faktów co do joty. Yarros bierze ze Sparty to, co „sprzedawalne” – brutalność i elitaryzm – i porzuca nudniejsze aspekty logistyki czy rolnictwa.
- Inwestuj w lingwistykę, która brzmi „ciężko”: Użycie gaelickiego nadaje smokom autorytet. Nawet jeśli popełnisz błędy gramatyczne, fonetyka zrobi robotę za Ciebie.
- Stwórz świat, który zabija: Czytelnik musi czuć, że każda strona może być ostatnią dla bohatera. Basgiath jest tak skuteczny, ponieważ śmierć jest tam wpisana w program nauczania.
- Pisz dialogi dla współczesnego ucha: Yarros ignoruje anachronizmy. Jej kadeci mówią jak studenci z 2023 roku, co drastycznie obniża próg wejścia dla masowego czytelnika.
FAQ: System Basgiath i Inspiracje Historyczne
Jakie są fazy szkolenia w Basgiacie i ich spartańskie odpowiedniki?
Szkolenie w Basgiacie trwa trzy lata i opiera się na ciągłej eliminacji słabych ogniw. Jest to bezpośrednia adaptacja spartańskiego Agoge, gdzie chłopcy przechodzili przez etapy Paides, Paidiskoi i Hebontes, ucząc się dyscypliny, walki i przetrwania w skrajnych warunkach.
Dlaczego imiona smoków są w języku gaelickim?
Yarros użyła szkockiego gaelickiego (język Tyrrish), aby nadać światu smoczych jeźdźców unikalny, historyczny klimat. Imiona takie jak Tairn (Grzmot) czy Sgaeyl (Cień) są opisowe i łączą się z mocami ich jeźdźców, budując głębszą więź symboliczną w tekście.
Czy brutalność Basgiath ma uzasadnienie historyczne?
Tak, spartańskie Agoge było znane z rytualnego biczowania, głodzenia i zmuszania do zabijania helotów w ramach Kryptei. Basgiath kopiuje ten model, zakładając, że tylko ekstremalne warunki są w stanie wyłonić elitarną kadrę dowódczą zdolną do ochrony granic przed veninami.
Jaki wpływ na sukces książki miała platforma TikTok?
TikTok (BookTok) stał się głównym silnikiem sprzedaży, generując miliardy wyświetleń pod hashtagami #FourthWing i #RebeccaYarros. Viralowe recenzje i haule z estetycznymi wydaniami sprawiły, że książka stała się fenomenem kulturowym, przyciągając miliony nowych czytelników do gatunku fantasy.
Źródła i inspiracje
- Dane Rynkowe i Trendy: Romantasy and BookTok driving a huge rise in SF/Fantasy sales – The Guardian.
- Historia Sparty i Agoge: Agoge: The Brutal Training of Boys in Ancient Sparta – Greek Reporter.
- Lingwistyka i Etymologia: Gaelic Names and Their Translations in Fourth Wing – Reddit Community Analysis.
- O Autorce i Procesie Twórczym: Rebecca Yarros on Literary Tropes and Chronic Illness – NPR’s Book of the Day Summary.
- Wydanie Polskie: Fourth Wing. Czwarte Skrzydło – Lubimyczytać.pl.
